[Fansub] Đơn giản hóa vấn đề hardsub và làm video siêu nhỏ

[tuihaywen]

Nhằm giúp anh em Encoder đỡ vất vả hơn trong vấn đề về hardsub hay chưa chuyên sâu về video, và tạo video hardsub siêu nhỏ, tui giới thiệu 2 phần mềm đơn giản, dễ sử dụng hơn so với MeGUI do chính fansub viết ra : Leiming's media (lmx264) và RealAnime. Cả 2 có một nhược điểm chung là không có chức năng Preview.

1/ Về lmx264 : Download. Update bản mới tại blog của tác giả (dùng Google để tìm kiếm, rất dễ tìm).
Phần mềm này nói đúng hơn là một menu tạo lệnh cmd cho tool. Khi bạn download về, tool cho nó chưa đủ. Bạn phải bổ sung cho nó. Download tool for MeGUI & lmx264. Tool này gồm : mp4box, mkvmerge, neroAacEnc, x264. x264 dùng để encode hoặc convert video thành dạng codec h264. neroAacEnc dùng để encode hoặc convert audio sang codec aac. Đây là tool nén audio chất lượng nhất mà miễn phí trong rất nhiều phần mềm về audio (chưa tìm ra tool khác tốt hơn nó). mp4box dùng để đóng gói video và audio thành Container MP4. mkvmerge có lẽ dùng để đóng gói thành MKV. Những tool này bạn giải nén tại thư mục bin của phần mềm.
Để hoạt động chương trình, bạn chạy file lmx264gui.exe sẽ xuất hiện bảng sau (menu Bitrate)


Những thông số ở menu, bạn nên giữ nguyên nếu không rành. Những giá trị mặc định nói chung là khá ổn rồi, nên chẳng cần bận tâm chi cho mệt. Riêng ở menu More, bạn nhớ nhấp chọn Enable Audio Encoding. Phần Encoder là Nero hoặc Nero(ABR) với giá trị Kbps từ 64->96 (tui thường chọn là 80), không nên để 128 vì audio gốc thường là mp3 128 Kbps rồi.


Sau khi điều chỉnh giá trị xong, bạn click vô Add, rồi qua thanh menu Job để tiến hành.
* Phần mềm này có một nhược điểm là không có menu Filter nên bạn phải khá rành về Filter của AVISynth nếu có ý định thêm vào. Nhược điểm nữa là không có chức năng dừng. Muốn dừng, ta phải can thiệp. Tool x264 cũng do fansub viết ra, vì thế lâu lâu bạn nên lên Google tìm bản mới để sửa lỗi hoặc có thể nén tốt hơn...

2/ Về RealAnime : phiên bản 5 bị lỗi trong vấn đề hardsub, nên tui giới thiệu phiên bản 6. Phần mềm này menu quá đơn giản nên tui chỉ đưa link download : http://www.orbitfiles.com/download/id3302391783.html
Phiên bản 6 dùng tool Mencoder.

Cả hai phần mềm này không yêu cầu NetFrameWork 2.0. Tất cả các tool này hoàn toàn là dạng freeware. Bạn không nên sử dụng nó cho mục đích thương mại.
Riêng file bepipe.exe lại cần NetFrameWork 2.0. Thành thật xin lỗi về sự thiếu sót này.

*Sau đây là những giá trị Bitrate (Kbps) cho video (h264). Giá trị này chỉ để tham khảo, có thể sẽ không đúng ở một số trường hợp.
688x384 : 240->320
640x480 : 256->320
640x360 : 640 trở lên ở chế độ Default (rất khó nén)
720x480 : 280->368
704x528 : 320->400
800x450 : 384 trở lên
800x600 : 400 trở lên (chế độ Default >800)
960x720 : 424 trở lên cho video chất lượng thấp (như To love ru chẳng hạn) và 560 trở lên cho các video tương đối đẹp.
Chú ý : Những video có độ phân giải dưới 320x240 thì codec wmv9 của Microsoft nén tốt hơn h264. Vì vậy đừng có nghĩ rằng h264 là vô địch về nén. Và mp3 ở bitrate cao (từ 192 Kbps trở lên) chất lượng hơn hẳn aac 320 Kbps. Nhưng aac còn có dạng audio 5.1 (6 kênh).

[Cá heo]

ặc...


(5 phút sau)


ặc ặc ặc........

...thôi ko đọc nữa :p
Bạn tuihaywén đã sub thử dc 1 cái nào chưa?? He hé ra cho anh em xem tí nào

[khuongcomputer]

Cách Encode của tui nó thế này:

1. Phần mềm cần thiết:
+ Virtual Dub
+ Aegisub
+ Avisynth
+ K-Lite Mega Codec (mega đó nha)
2. Cài đặt:
Cài hết vào.
Với K-lite thì chọn Lot of stuff giúp cái nhá.
Mở thư mục của Aegi ra, lấy file vsfilter quăng vào thư mục plugin của avisynth
3. Tạo file avs:
Tạo file gì đó .avs nội dung:

AVIsource("file avi")
Textsub("file sub ass")

Có thể có nhiều dòng textsub cho karaoke.
4. Encode:
Mở Virtual Dub, quăng cái avs đó vào.
Nhấn Ctrl+P, chọn vào x264 (thường ở áp chót đó). Nếu không cài Lot of stuff với Klite thì sẽ không thấy.
Chọn config, cứ để default giá trị, gõ vào 24 hoặc 22 tuỳ ý thích. Nên encode vài lần để xem thử.
Nên chọn No audio từ menu audio, sau này sẽ xử lý sau.
Nhấn F7, gõ tên file xuất ra, Okie là xong.
5. Phụ lục:
Nếu đã chọn không xuất audio, bạn cần có AVI Mux để gộp audio và video sau khi xuất. Nên tải AVI Mux Gui cho dễ xài, cách sử dụng là quăng vào, mò dễ lắm.

Thế thoai, có gì thắc mắc cứ hỏi.

[thuykinh]

...thôi ko đọc nữa

Như thế này là đơn giản lắm rồi bạn ạ.Chơi merge còn rắc rồi hơn nhiều.
Thank bác Khương nha.

[tuihaywen]

Có 2 trường hợp :
1/ Hardsub :
Đầu tiên để tiện lợi, ta nên copy file vsfilter.dll (trong K-Lite ấy) vào thư mục Plugins của AviSynth.
- Đưa sub vào video trước. Phần này có nói nhiều trên các forum.

AVISource ("Tên file video.avi")
hoặc DirectShowSource ("Tên file video",fps=23.976,convertfps=true)
{*Thông thường video anime có số khung hình là 23,976. Để biết chính xác video có số khung hình là bao nhiêu, ta dùng phần mềm để kiểm tra. Gần gũi nhất với fansub là Aegisub (phần Show video Details... Lệnh DirectShowSource dùng cho video định dạng AVI (đôi khi AVISource không đọc được một số file avi nào đó), MP4, MKV. Thông thường số khung hình trong anime không phải là hằng số, ta nên thêm convertfps=true}
hay FFmpegSource hay Mpeg2Source... {plugin chuyên dụng cho DVD}
Textsub ("Tên file sub")
Xong, chỉ có 2 hàng thôi. Những hàng khác thuộc về bộ lọc hay làm chuyện khác. Lưu thành file avs, thí dụ "video_hardsub.avs". Chạy chương trình lmx264, nạp file avs này vào. Ở thanh menu More của lmx264, nhớ nhấp chọn Enable Audio Encoding, nhập giá trị (64->96), phần Encoder chọn Nero(ABR). Sau khi encode xong, ta kiểm tra file video thành phẩm. Nếu vì một lí do nào đó (lỗi phần mềm chẳng hạn) video thành phẩm không có tiếng, ta sẽ làm bước tiếp theo.

- Chuyển audio trong video sang dạng aac : rất nhiều cách
Cách 1 :
source=DirectShowSource ("Tên file video có âm thanh",fps=23.976,convertfps=true) {avi,mp4,mkv,mpg}
ch1=Getchannels(source,1)
ch2=Getchannels(source,2)
stereo=Mergechannels(ch1,ch2)
audiodub(source,stereo)
Rồi lưu thành file avs, thí dụ "audioofvideo.avs".
Cách 2 : Chuyển sang định dạng wav cho audio trước, rồi sau đó :
video=AVISource ("Tên file video.avi")
hoặc DirectShowSource ("Tên file video",fps=23.976,convertfps=true)
audio=WavSource ("Tên file audio.wav")
ch1=Getchannels(audio,1)
ch2=Getchannels(audio,2)
stereo=Mergechannels(ch1,ch2)
audiodub(video,stereo)
Những cách khác : tự tìm hiểu, MeGUI chẳng hạn
Dùng lmx264 load file avs này, ở thanh menu More cũng nhấp chọn Enable Audio Encoding, Encoder chọn Nero(ABR), phần Muxer chọn Audio Only. Cuối cùng là đóng gói video và audio lại. Những phần mềm Encoder này chủ yếu đóng gói dạng MP4. Vì vậy bạn sẽ cần YAMB (hay mp4muxer...) để đóng gói mp4. Muốn đóng gói dạng AVI thì hơi phức tạp trong trường hợp này.

2/ Để encode (không làm sub) : cũng chủ yếu làm như trên
source=DirectShowSource ("Tên file video",fps=23.976,convertfps=true) {avi,mp4,mkv,mpg}
ch1=Getchannels(source,1)
ch2=Getchannels(source,2)
stereo=Mergechannels(ch1,ch2)
Chú ý ở thanh menu More cũng tương tự như trên, riêng phần Muxer chọn MP4Box.

Cuối cùng bạn chú ý nên cập nhật gói codec, tool x264 và lmx264 thường xuyên để nén video hiệu quả nhất đối với Pentium 4 socket 775 trở về sau.

*Phần phụ lục :
Cho dù bạn hardsub hay chỉ encode thì sẽ gặp khó khăn do thời gian encode hoàn tất rất lâu (trên 3 giờ là chuyện thường, máy yếu thì trên 6->24 giờ chả có gì ngạc nhiên). Bạn nên encode vào buổi tối lúc trước khi đi ngủ. Một số phần mềm Encoder cho phép shutdown máy khi encode hoàn tất, quá tiện lợi (MeGUI). Rất tiếc phần mềm lmx264 không có tích hợp chức năng này, nhưng ta có thể thêm vô. Cách làm như sau :

Ở thanh menu Add, trước khi bạn nhấn Start tiến hành encode, bạn nên xóa dòng del temp.bat (lệnh xóa file) thay bằng dòng shutdown -s -t 60
Ta có thể xóa file temp.bat bằng tay
{con số 60 tức là sau khi encode hoàn tất, sau 60 giây sẽ shutdown máy. Bạn có thể cho nó là 00. Nhưng không nên để 00, vì có thể encode chưa thực sự hoàn tất (do đĩa cứng chậm chẳng hạn)}

Xong rồi thì ta nhấn Start để bắt đầu tiến hành encode, tắt màn hình, tắt đèn rồi đi ngủ. Có một số máy shutdown không tắt máy (máy cũ, hay mới nhưng chưa thiết lập) thì bạn nên tìm hiểu ở forum chuyên về PC.

Chú ý :
Bạn nên bỏ tính năng Screen Saver của Windows hoặc bỏ (không đánh dấu) On resume, display Welcome screen thì shutdown mới được và chương trình làm việc mới chính xác.

[jofori89]

Leiming's x264 GUI cái nỳ có gì đó không ổn, add rồi nhưng không chịu chạy, cửa sổ command chỉ hiện cái tắt luôn

[tuihaywen]

À, trường hợp này có thể có những nguyên nhân sau :
1/ File .avs không hợp lệ : Thí dụ đánh sai tên file video, hoặc đánh sai đường dẫn, hoặc đánh sai tên bộ lọc, hay đánh thiếu dấu "(),... Kiểm tra lại nhé!
2/ lmx264 chưa thể chạy được, vì cần phải có tool cho nó. Ngoài ra, nó còn phụ thuộc AVISynth, codec (K-Lite). Kiểm tra xem có thiếu không nhé!
Tool x264.exe cho lmx264 và MeGUI hiện đã có version mới và nén tốt hơn version cũ (với điều kiện codec cũng nên mới và MeGUI, lmx264 cũng phải mới).
3/ Đừng chạy phần mềm này tại tiệm internet, vì sẽ bị phần mềm tính tiền của Vinagame tắt (hễ chạy trên nền DOS là y như rằng sẽ tắt của người ta). Thử thay bằng MeGui (cần NetFrameWork 2.0) hoặc RealAnime 6 (mencoder của em này khiếp lắm, x264 version mới mà vẫn chưa qua được nó, mỗi tội audio chỉ ở mức 64 Kbps nên cần phải xử lý riêng).
-------------------------------------------------------------------------------
Hiện nay tác giả lmx264 đã gác kiếm nên lmx264 hiện tại chưa có phiên bản mới.
Vô trang blog này để download ver cuối cùng : http://leiming.fre3.com/2008/10/04/l...4-gui-20081004
Còn đây là x264 cho MeGUI và lmx264 :Các version sau tự tìm lấy nhé http://www.mediafire.com/?emhmmoz2ngz
Dùng WinRar 3.8 để giải nén

[tuihaywen]

Lập ở đây luôn cho dễ nhớ
Hướng dẫn encode bằng VirtualDub.
* Chú ý : Bài viết này nghiên về kĩ thuật nhiều hơn. Đây thuộc dạng nâng cao trình độ tối thiểu cho Encoder và kĩ thuật video.
I/ Các phần cần thiết :
1/ Cài đặt :
- AVISynth 2.5.8
- Codec K-Lite Mega Codec Pack mới nhất nếu máy đời P4 trở về sau. Nếu máy đời Pentium III thì cần version cũ này :
http://www.mediafire.com/?dc1ld3neddz
Nếu không biết cài đặt bằng tay thì có thể chọn tự động (xem post của khuongcomputer)
- VirtualDub (đã có version 1.9.0) hoặc VirtualDubMod (khi đã encode chuyên nghiệp rồi hãy nghiên cứu nó sau).
http://www.mediafire.com/?ctwtzgquqz1
http://www.mediafire.com/?mjjznoajzdz cho AMD 64bit
Homepage : http://www.virtualdub.org/
2/ Yêu cầu :
- Phải biết về AVISynth càng nhiều càng tốt. Hoặc chí ít phải biết cơ bản cách load video bằng AVISynth. Bản thân VirtualDub có thể load một số định dạng video, nhưng load bằng AVISynth vẫn hiệu quả hơn.
- Máy càng mạnh càng tốt, có card video rời nữa thì tuyệt vời (đừng nhầm lẫn với card đồ họa), màn hình lớn (nghèo thì màn hình nhỏ vậy).
II/ Tiến hành thực hiện :
1/ Bước chuẩn bị :
- Copy "vsfilter.dll" vào Plugins của VirtualDub và đổi tên nó sang đuôi .vdf . Mục đích là để file .avs gọn hơn. Hoặc bạn cũng có thể bỏ qua bước này.
- Soạn file .avs và quăng nó vô thư mục riêng (không có bất kì file nào khác).
2/ Bắt đầu encode nào :
Chú ý : Nên chọn No audio, có gì ta xử lí riêng, hoặc dùng AVIMux_GUI mux audio gốc vào (không hướng dẫn phần này, tự tìm hiểu).
http://www.mediafire.com/?dz4jwzdmnwa
a/ Chọn codec nào cho video đây?
Có 4 codec nên quan tâm :
- h264/x264/avc/VSSH
. Ưu diểm : nén khá xuất sắc, phần chuyển động của video khá mượt như bản gốc. Theo chủ quan của người viết (NV), nó nén tốt hơn cả Real Media 10. Ít ngốn CPU đứng hạng 3.
. Nhược điểm :
+ Những video có độ phân giải có chiều ngang (W) hoặc dọc (H) không chia hết cho 16, nén sẽ không hiệu quả (nén sẽ kém hơn cả DivX). Thường codec sẽ tự động resize sao cho chia hết cho 16.
+ Thời gian encode khá lâu (nếu nén tối đa).
- DivX : khá nhiều người chê. Nhưng nếu biết cách thì codec này không tệ thế đâu.
. Nhược điểm :
+ Nén kém hơn x264 (ở điều kiện lí tưởng), vp70 nhưng lại nhỉnh hơn XVid
+ W phải chia hết cho 4 và H phải chia hết cho 2.
. Ưu điểm :
+ Fast Encode để test nhanh thành quả type setting hay karaoke. Đôi khi chức năng Preview không chính xác cho lắm. Preview một đàng, encode ra một nẻo (nhất là type setting). Sau này khi rành AVISynth, bạn sẽ thấy Fast Encode rất quan trọng, giúp giảm bớt thời gian vô ích trong khâu kiểm tra.
+ Ít ngốn CPU.
- XVid : nén kém nhất trong 4 codec, nhưng backup video HQ thì lại tuyệt nhất (nếu bạn không ngại video quá lớn). Cũng như DivX ngốn CPU rất thấp.
- VP70 (True Motion) : nén tốt hơn x264 (vì không có điều kiện nén rõ ràng), nhưng thời gian hoàn tất là lâu nhất trong 4 codec. Cách sử dụng hơi khó hiểu : nếu bạn tính toán là phải cỡ 720 kbps mới đạt yêu cầu chẳng hạn thì phải khai báo lớn hơn 720 (có thể là 740,800,900...) hoặc nhỏ hơn (ít khi xảy ra). Nhược điểm nữa là ngốn CPU hơi bị nặng (e là Pentium III play codec này không nổi) nên dùng codec này bắt buộc phải hardsub. Trong VP70 : 1 kbps = 1000 bits

Ngoài ra nên tìm hiểu thêm VP60, VP61, VP62, cả dạng video không nén nữa... Bước xác định codec xong.

b/ Cách sử dụng Filters trong VirtualDub : Chức năng này quá thừa đối với NV nên không quan tâm lắm
- Chạy VirtualDub.
- Nạp file avs vô.
- Vào Video/Filters (hoặc nhấn Ctrl+F) sẽ ra cái bảng. Bạn click vô Add... sẽ xuất hiện danh sách bộ lọc. Bộ lọc nào thực sự cần thiết thì tùy vào video, tùy vào kinh nghiệm của Encoder mà chọn. Trong đó có cả Textsub và Vobsub (vsfilter). Ngoài ra trên internet còn có một số bộ lọc khác nếu những bộ lọc đó bạn cảm thấy không hài lòng. Bạn cũng có thể lấy bộ lọc của AVISynth.
- Sau khi chọn xong bộ lọc, đóng video lại, vẫn để VirtualDub như thế (không tắt) để qua bước tiếp theo.
c/ Cách encode 2pass trong VirtualDub :
Pass 1 :
- Video/Compression (hoặc nhấn Ctrl+P).
- Chọn codec, rồi click vô Configure.
* DivX
cho P4
* x264 : quá nhiều thông số, nhưng bạn chỉ cần quan tâm đến các yếu tố sau :
Stats file : Chọn nơi lưu cùng với thư mục riêng (cùng với file avs ấy) để tránh gặp lỗi khi tiến hành pass 2.
Mutipass - 1st pass
ME algorithm : càng dưới cùng thì encode càng lâu
ME range : 16-64 (càng to thì càng lâu)
CABAC phải enabled
AQ Mode chọn giá trị On hoặc Variance AQ
Subpixel ME refinement : càng dưới cùng encode càng lâu, nhưng đôi khi chỉ tốn thời gian mà không được gì
B-frames : 0-16 (giá trị càng lớn càng tăng thời gian encode). Theo kinh nghiệm thực tiễn, NV đề nghị bạn cho nó giá trị là 0.
Max frame refs : 1-16. NV đề nghị bạn chỉ chọn giá trị 1.
Trellis nên để giá trị 2 hoặc Always. Nếu để 0 hoặc 1 thì nén kém hơn nhưng lại không tiết kiệm mấy thời gian.
*XVid :

Stats filename : cũng lưu cùng nơi với file avs
*True Motion cũng khai báo theo quy tắc đó.

- Tại cửa sổ chính của VirtualDub, nhấn F4 (Job Control).
- Trong cửa sổ Job Control, click Edit/Process directory...Chọn nơi lưu file avs, sau đó chọn nơi lưu file kết quả (chắc ăn nhất nên chọn cùng thư mục riêng).
- Khoan làm gì cả mà hãy trở lại cửa sổ chính để chuẩn bị pass 2.
Pass 2 :
- Khi đã xem qua pass 1 thì pass 2 bạn đã biết sẽ khai báo như thế nào rồi. Vào lại Video/Compression, chọn codec đã chọn ở pass 1->Configure
DivX, x264 : Multipass, Nth pass hoặc Multipass - Nth pass
Xvid :Two pass - 2nd pass. Ở ô Target size (kbytes), bạn nên làm phép tính. Giả sử phải 800 Kbps là video đạt. Bạn chia cho 8, rồi nhân với thời gian t của video (theo giây), cuối cùng chia cho 1024 (chưa tính audio).
((800/8)*t)/1024
VP70 : Two Pass -Second Pass - Best Quality hoặc Two Pass -Second Pass - Good Quality
- Trở lại cửa sổ Job Control, click Edit/Process directory...Chọn nơi lưu file avs, sau đó chọn nõi lưu file kết quả (chắc ăn nhất nên chọn cùng thư mục riêng).
- Kiểm tra lại thật kĩ, đặc biệt là nơi lưu file stats (x264, VP70) hay pass (XVid) phải cùng với thư mục riêng chứa file avs.
- Ở cửa sổ Job Control, click Options/When finished, sau đó chọn Sleep (Stanby, có một số máy bị lỗi), Shutdown, Hibernate.
- Click Start để tiến hành encode, chờ khoảng vài phút để xem độ ổn định. Nếu máy yếu sẽ có thể bị báo lỗi vì render không nổi.
- Xong, bạn có thể đi học, hoặc đi ngủ, hay đi ra ngoài chơi được rồi.
d/ Fast Encode : chỉ thấy DivX là thích hợp nhất vì hoàn tất nhanh nhất.

e/ Nếu máy mạnh, hãy tận dụng tối đa sức mạnh của máy :
- Máy của người viết bài này chỉ ở mức trung bình yếu nên không biết nhiều lắm. Nên tìm hiểu thêm x264 và DivX để tận dụng tiềm năng của máy.
- Nếu là CPU đa nhân thì khi render, phần mềm chưa ngốn hết toàn bộ CPU (phí phạm tiền điện và thời gian). Bạn hãy chuyển từ Normal sang Highest ở ô Processing thread priority. Thanh trượt kéo hết sang phải.

Nếu cửa sổ Render không hiện ra, bạn chuyển sang cửa sổ chính của VirtualDub, click View / Show status window

[jofori89]

Nguyên văn bởi tuihaywen

À, trường hợp này có thể có những nguyên nhân sau :
1/ File .avs không hợp lệ : Thí dụ đánh sai tên file video, hoặc đánh sai đường dẫn, hoặc đánh sai tên bộ lọc, hay đánh thiếu dấu "(),... Kiểm tra lại nhé!
2/ lmx264 chưa thể chạy được, vì cần phải có tool cho nó. Ngoài ra, nó còn phụ thuộc AVISynth, codec (K-Lite). Kiểm tra xem có thiếu không nhé!
Tool x264.exe cho lmx264 và MeGUI hiện đã có version mới và nén tốt hơn version cũ (với điều kiện codec cũng nên mới và MeGUI, lmx264 cũng phải mới).
3/ Đừng chạy phần mềm này tại tiệm internet, vì sẽ bị phần mềm tính tiền của Vinagame tắt (hễ chạy trên nền DOS là y như rằng sẽ tắt của người ta). Thử thay bằng MeGui (cần NetFrameWork 2.0) hoặc RealAnime 6 (mencoder của em này khiếp lắm, x264 version mới mà vẫn chưa qua được nó, mỗi tội audio chỉ ở mức 64 Kbps nên cần phải xử lý riêng).
-------------------------------------------------------------------------------
Hiện nay tác giả lmx264 đã gác kiếm nên lmx264 hiện tại chưa có phiên bản mới.
Vô trang blog này để download ver cuối cùng : http://leiming.fre3.com/2008/10/04/l...4-gui-20081004
Còn đây là x264 cho MeGUI và lmx264 :Các version sau tự tìm lấy nhé http://www.mediafire.com/?emhmmoz2ngz
Dùng WinRar 3.8 để giải nén

File avs thì chắc chắn không sao vì, Real media Producer, VirtualDub RealAnime và MPC vẫn nhận như thường. Còn Avith nó không báo cái gì hết lên chả biết nó thiếu gì hết. Cái này mình không tải ở link bên trên.
Mà cho mình xin link MeGUI full, đừng upload ở mediafire nha, lên ziddu ý, media mình bị lag lắm

[jofori89]

Sao mình chạy được two pass của Virtualdub nhỉ, nó chỉ ra mỗi tiếng hình thì đen thui hoàn toàn không có, nê toàn phải chạy 1 pass thôi.